Qanat: irańskie podziemne kanały wodne
Woda to jedna z najważniejszych substancji na świecie. Bez niej życie na Ziemi nie byłoby możliwe. Od najdawniejszych czasów ludzie starali się zapewnić sobie do niej dostęp nawet w najbardziej suchych regionach świata.
Jednym z najważniejszych i najstarszych systemów zaopatrzenia w wodę są qanaty - pomysłowe podziemne kanały charakterystyczne przede wszystkim dla Iranu.
Czym jest qanat?
Qanat (قنات) to tradycyjny system podziemnych kanałów wodnych, które doprowadzają wodę gruntową z terenów górskich lub podziemnych zbiorników do niżej położonych miejsc. Qanaty wykorzystują grawitację, nie potrzebują pomp ani innych urządzeń mechanicznych. Działają wyłącznie dzięki naturalnemu spadkowi terenu. Qanat składa się z głównej poziomej sztolni, z którą łączy się szereg pionowych szybów służących do wentylacji, konserwacji i usuwania osadów.
Pierwsze qanaty powstały prawdopodobnie ponad 2500 lat temu. Najstarsze irańskie qanaty pochodzą z okresu imperium Achemenidów (550-330 p.n.e.), jednak niektóre znaleziska archeologiczne wskazują, że ich początki mogą być jeszcze wcześniejsze. W Iranie istnieją dziesiątki tysięcy qanatów, które do dziś zaopatrują w wodę miasta, wsie, pola i sady.
Qanaty w mieście Jazd
Jednym z najważniejszych ośrodków qanatów w Iranie jest historyczne pustynne miasto Jazd. Jazd leży w środkowym Iranie, pośrodku surowej, suchej pustyni. Dostęp do wody jest tu warunkiem przetrwania i właśnie dlatego qanaty doprowadzono w tym miejscu do perfekcji.
W Jazdzie można znaleźć setki czynnych qanatów. Jazdzkie qanaty słyną z długości, precyzji i wyrafinowania rozwiązań technicznych. W 2016 roku historyczne centrum Jazdu wraz z qanatami zostało wpisane na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. W Jazdzie można łatwo zwiedzić qanaty, a nawet pobrodzić w wodzie, która wciąż płynie kanałami.
Budowa i zasada działania qanatów
Typowy qanat składa się z kilku części:
- Studnia macierzysta: głęboki pionowy szyb w terenie górskim lub wyniesionym, gdzie jest dostęp do wody gruntowej. Woda naturalnie przesiąka tu do systemu.
- Tunel poziomy: długi podziemny tunel o łagodnym spadku, który odprowadza wodę ze studni macierzystej aż do miejsca poboru. Długość tuneli wynosi od kilku do kilkudziesięciu kilometrów.
- Szyby pionowe: służą przede wszystkim do konserwacji qanatu, usuwania osadów, wentylacji i kontroli przepływu wody. Szyby te są rozmieszczone w regularnych odstępach na całej długości qanatu.
- Ujście: miejsce, w którym woda wypływa na powierzchnię, często w postaci naziemnych kanałów lub pól nawadnianych.
Budowa qanatu wymaga gruntownej znajomości geologii, hydrologii i inżynierii. W Iranie rzemiosłem tym tradycyjnie zajmowali się wyspecjalizowani robotnicy zwani "moghanni" (مقنی), którzy przekazywali swoją wiedzę i doświadczenie z pokolenia na pokolenie.
Qanaty w innych regionach Iranu
Choć Jazd jest jednym z najważniejszych miast korzystających z qanatów, podobne systemy można znaleźć również w innych irańskich miastach, takich jak Kaszan, Kerman, Isfahan czy Tabriz. Cały Iran pokrywa gęsta sieć tych kanałów wodnych, których łączna długość sięga dziesiątek tysięcy kilometrów.
Podobne podziemne kanały występują też w innych suchych regionach świata. Na przykład w Afganistanie, Pakistanie i zachodnich Chinach znane są pod nazwą "karez". W krajach Maghrebu (na przykład w Maroku czy Algierii) podobne systemy nazywają się "foggara". Na południu Hiszpanii, w Andaluzji, znane są jako "galerías". Zasada działania jest we wszystkich przypadkach bardzo podobna.
Gdy po kulinarnych wędrówkach po Jazdzie zechcesz spalić trochę energii, wybierz się właśnie na miejscowe qanaty.
Naprawdę warto!
