Mahane Yehuda Pazarı: Şabat'tan önce başkalaşan çarşı
Cuma öğleden sonrası; sokaklarda adım atacak yer yok. Satıcılar birbirinin sesini bastırıyor, her yeni bağırışla fiyatlar düşüyor, bir tezgâhın önünde bir saniye fazla oyalananı kalabalık üç metre öteye taşıyor. Burada kimse öylesine dolaşmıyor: son dakika alışverişi bu, çünkü birkaç saat sonra iş işten geçmiş olacak.
Mahane Yehuda Pazarı (İbranice: מחנה יהודה) Batı Kudüs'ün ana pazarı - meyve, zeytin, baharat, et ve tatlı satan 270'ten fazla tezgâh ve küçük dükkân, aralarına sıkışmış bistrolarda ise İsrail mutfağını doğrudan tezgâh başında tadabiliyorsun.
Pazar nasıl doğdu, adını nereden aldı?
Yerliler Mahane Yehuda demiyor, ha-şuk diyor - yani çarşı - ve herkes hangisinden söz edildiğini biliyor. Bu arada İbranice şuk ile Arapça suk aynı kelime: ikisi de Aramice üzerinden Akadcada sokak anlamına gelen kelimeye dayanıyor. Pazar resmî adını yanı başındaki mahalleden almış: mahalleyi 1887'de üç iş insanı kurmuş ve içlerinden birinin genç yaşta ölen kardeşi Yehuda Navon'un adını vermiş. Kelime anlamıyla Yahuda'nın kampı demek, ama içinde Kutsal Kitap'taki bir kabileyi arama; adın doğruluğunu da arama, çünkü pazar o mahalleye hiçbir zaman ait olmadı. Mahallenin yanında, kendi parsellerinde duruyor.
Pazarın kuruluş yılı yok, çünkü onu kimse kurmadı. 19. yüzyılın sonunda, daha Osmanlı yönetimi sürerken, Kudüs çevresindeki köylerin kadın çiftçileri ürünlerini Yafa yolunun kenarında, varlıklı Valero ailesinin boş arsasında satmaya başladı. Surların dışındaki yeni mahallelerde oturanlar böylece Eski Şehir'in çarşılarına gitmek zorunda kalmadı, satıcılar da onların ayağına geldi - iki tarafın da yürümediği yoldan bir pazar doğdu; bugün iki ana damarın çevresine yayılan bir sokak ağı: biri hâlâ açık havada, ötekinin üstünü eski delik deşik tenekelerin yerini alan yarı saydam bir çatı örtüyor.
Gündüz pazar, gece bar
Gündüz Mahane Yehuda, Kudüs'ün kileri: salamura zeytin tekneleri, nar piramitleri, kürekle ölçülen baharatlar ve kocaman bloklardan kesilen helva - Halva Kingdom dükkânı 1947'den beri burada yüzden fazla çeşidini satıyor. Biraz ileride Marzipan pastanesinin çikolatalı rugelach kokusu geliyor, yanı başında falafel ve şavurma yapan bistrolar var; anlatılana göre Kudüs karışığı me'orav bunlardan birinde, Agripas Caddesindeki bir bistroda doğmuş: sahibinin kömürü bitmiş, elinde ne kaldıysa sacın üstüne atmış. Efsanenin birkaç versiyonu var ve her mekân kendi kazandığı versiyonu anlatmayı tercih ediyor. Hava kararınca pazar kılık değiştiriyor: kepenkler iniyor ve kapalı tezgâhların arasında barlar açılıyor. Üstelik inen kepenklerin üzerinde yüzlerce portre beliriyor; onları geceler boyunca ressam Solomon Souza çiziyor - dükkânlar kapanınca açılan bir gece galerisi.
Mahane Yehuda'da cuma
Şabat cuma günü gün batımında başlıyor ve pazar bütün gününü buna göre ayarlıyor: saat üç civarında kapanıyor, ondan önceki son saatler de indirime ayrılıyor. Esnaf malını Şabat boyunca eve götürmemek için neredeyse bedavaya veriyor. Hava kararmasına yirmi dakika kala Kudüs'ün üzerinde Şabat'ı duyuran siren çalıyor; bu duyuru devletin kuruluşundan çok öncesine dayanıyor, Mişna bile Şabat öncesi boru sesinden söz ediyor. Şam Kapısındaki Arap pazarları ise kendi takvimine göre yaşıyor - onların cumasını gün batımı değil, öğle namazı kısaltıyor. Kalabalık sana göre değilse pazara hafta içi sabah git - cuma öğleden sonrasını seyirlik olarak sakla.
İlk yıldıza kadar
Ben tam da bir cuma öğleden sonra oradaydım ve ortalık akıl almaz bir gürültü ve telaş içindeydi: herkes fiyat kırıyor, herkes elindekini bitirmeye çalışıyordu, bazı sokaklardan geçmek bile mümkün değildi, çünkü Kudüs'ün yarısı Şabat alışverişi yapıyor, öteki yarısı bistrolarda son bir kez karın doyurmaya çalışıyordu. Sonra hava karardı, gökyüzünde ilk yıldız belirdi ve Şabat başladı. Burası birkaç dakika içinde boşaldı. İçinden geçilemeyen sokaklar bir anda bomboştu, bistrolar karanlık, kepenkler inikti; geriye elinde süpürgeyle birkaç kişi kaldı. Sıradan bir kapanış saatinin beni böyle etkileyebileceğini beklemiyordum. Çünkü pazar kapanmadı. Pazar yok oldu.
Trh Machaneh Yehudah
