Cedevita: Balkanların toz vitamin içeceği
Üsküp'teki Skopje City Mall alışveriş merkezinin süpermarketinde, yerden tavana tek bir markaya ayrılmış bir rafın önünde durdum. Dört raf dolusu turuncu, sarı, pembe ve yeşil kutu, altlarında aynı renklerde poşetler, ortada da limon otu aromasını duyuran mavi bir NOVO tabelası. Bizim Çekya'da böyle bira ya da kahve sergilenir, toz limonata değil.
Cedevita (Makedonca: Цедевита), soğuk suda karıştırılan bir toz vitamin içeceği: şeker, sitrik asit, karbonat ve dokuz vitamin. Eski Yugoslavya'nın tamamının bildiği bir Hırvat markası ve Kuzey Makedonya'da her markette satılıyor.
Cedevita nereden çıktı ve aslında kimin?
Adı ilaç gibi duruyor, bu da tesadüf değil. Cedevita 1969'da Zagreb'deki ilaç firması Pliva'da doğdu; reçetesini eczacı Martin Stanković hazırladı, ismi de genellikle "C" (vitamin) ve "vita" (hayat) birleşiminden geliyor sayılıyor - gerçi üreticinin resmî bir açıklamasını bulamadım. Başlarda yalnızca eczanelerde, ölçü kapaklı küçük cam şişelerde satılıyordu; sıradan marketlere ancak 1983'te girdi, ilk reklamlarıyla birlikte.
Vitamin takviyesi tek bir kuşak içinde meşrubata dönüştü ve pek az Yugoslav ürününün başardığı şeyi başardı: doğduğu devletten uzun yaşadı. 2001'den beri Zagreb merkezli Atlantic Grupa'ya ait; Hırvatistan, Bosna-Hersek, Slovenya ve Sırbistan'da toz vitamin içeceği pazarının yarısından fazlası onun elinde. Kuzey Makedonya ile Karadağ'a aynı grup kendi dağıtım şirketleri üzerinden getiriyor; burada da kimse onu yerli diye sunmuyor.
Cedevita Makedon değil - eski federasyondan geriye kalan pek çok şey gibi ortak. Aslında birer markadan ibaret olduğu hâlde "millî" sayılan alkolsüz içecekler ailesinde İran'ın Zamzam'ı, İsviçre'nin Rivella'sı ya da Tunus'un Boga'sı var; Cedevita onlardan şu noktada ayrılıyor: şişeyle gelmiyor, kutuyla geliyor, suyunu da kendin ekliyorsun.
Kutunun içinde ne var?
Kutunun içindekilerin başında şeker, daha doğrusu glikoz geliyor; onu bir arada tutan da sitrik asit ile karbonat. Bu ikisi suda buluşuyor ve içecek kısa bir süre fışırdıyor. Ambalajda öne çıkarılan dokuz vitamin ise B kompleksi, C ve E. Doksanlarda okula gidenler bu numarayı suya değil doğrudan dilin üstüne boşaltılan fışırtılı toz poşetlerinden bilir - Balkanlarda da aynı hatıra dolaşıyor: internet forumlarında insanlar çocukken Cedevita'yı avuçlarından yaladıklarını, sonra da turuncuya kesen ağızlarını anne babalarına nasıl açıkladıklarını anlatıyor. Küçük poşetler ise daha çok kafelerde işe yarar: on dokuz gramlık porsiyondan sipariş üzerine bir bardak hazırlanır. Hırvatistan'da "kafede cedevita" içecek menüsünün sıradan bir kalemi ve üretici bu alışkanlığı yarışmalarla canlı tutuyor.
Makedonya'da Cedevita: rakibi, renkleri ve ne zaman içildiği
Makedonya'nın ise kendi cevabı var. Pirlepe'de (Prilep) Vitaminka adlı firma 1950'lerden beri kendi tozunu üretiyor, adı da Cevitana - o da toz, onda da dokuz vitamin, onda da portakal ve limon; adını ilk duyanın ötekinden ayırt etmesi neredeyse imkânsız. Makedon forumlarında hangisinin daha iyi olduğu ciddi ciddi tartışılıyor ve cevap çoğu zaman "yerli olanı" mı yoksa "çocukluktan kalanı" mı istediğine göre değişiyor. Yani Cedevita'nın Makedonya'da neden her yerde olduğunu merak edene iki cevap birden çıkıyor: çünkü yarım asrı aşkın süredir bütün bölge onu içiyor - ve çünkü kendi evinde, onu her rafta yer almaya zorlayan bir rakibi var. Bir ayrıntı daha: Makedonya'da Cedevita'yı bir eczane zinciri de satıyor, yani yarım yüzyıl sonra dolambaçlı bir yoldan başladığı yere dönmüş.
Soğuk içilir: yazın, kahvaltıda, spordan sonra ve halk inancına göre bir de kimsenin sözünü etmediği bir gecenin ertesi sabahında - sonuncusunu tıbbi tavsiye değil, folklor olarak al. Eczanenin küçük cam şişesi çoktan tarihe karıştı; buna karşılık ambalajın rengi aromayı söylüyor: turuncu portakal, sarı limon, pembe ananas ve mango, yeşil misket limonu, yeni gelen turkuaz ise limon otu. Bir kutuyu eve getirmek istiyorsan küçüğünü al - sırt çantasında neredeyse hiç ağırlık yapmıyor, evde de birkaç litrelik bir yaz oluyor.
Küçük ambalaj 99 MKD (1,70 EUR), etiketinde "6 L" yazan büyük kutu, yani hazırlandığında altı litre içecek, 199 MKD (3,30 EUR) tuttu. Elimde bir fotoğrafla ve eski Yugoslavya'da herkesin üzerinde anlaştığı birkaç şeyden birini görmüş olma hissiyle çıktım.
Cedevita'yı tatma fırsatın oldu mu, evde ya da yollarda - peki hangi renk senin rengin?
