Cockta: eski Yugoslavya'nın kuşburnu gazozu
Plastik şişenin boynunda kabartma bir tarih var: 1953. Plastik şişe, plastik şişelerin henüz var olmadığı bir yılı taşıyor, etiket de İngilizce "Legendary Taste" diye ekliyor - rafta onunla ilk kez karşılaşan, kendine bir geçmiş satın almış yeni bir marka sanır. Bunun geçmişi gerçekten var.
Cockta (Makedonca: Кокта), kuşburnu, limon ve on bir bitki özünden yapılan kafeinsiz bir Sloven gazozu; bulunamayan Coca-Cola'nın yerini tutsun diye Yugoslavya'da doğdu ve bugün Kuzey Makedonya marketlerinde yerli gazoza ile, yani armut gazozuyla, dünyanın en doğal şeyiymiş gibi yan yana duruyor. Rengi kola kadar koyu. Benzerlik de orada bitiyor.
Cockta neden kola değil ve aslında kimin?
Gezi siteleri ona "Yugoslav kolası" diyor ve iki noktada birden yanılıyor. Kola değil: reçetesinde ne kafein ne de fosforik asit var, sadece kuşburnu ve otlar. Yugoslav olması da yarım yamalak - içecek Slovenya'da, Ljubljana'daki Slovenija vino şirketinde geliştirildi, Yugoslavya'nın tamamı onu sonradan sahiplendi. Cockta'nın Coca-Cola ile gerçekten paylaştığı tek şey, adı: içeceğin karışımını hazırlayan kimyager Emerik Zelinka, Amerikan markasına benzeyen ve İngilizce cocktail kelimesini çağrıştıran bir ad seçti, çünkü kuşburnu, limon ve otlar zaten bir kokteyl. Bugün Cockta eski Yugoslavya'nın ortak malı sayılıyor - Hırvatistan'da onu kendi içecekleri sayıyorlar, eski federasyonun geri kalanında da içiliyor; Slovenya'dan getirildiği burada, Makedonya'da da. Cevitana'nın Cedevita için yaptığı türden bir Makedon kopyasına ise hiç rastlamadım. Coca-Cola'ya verilen millî cevaplar demişken: İran'ın Zamzam gazozu da lisanslı bir Pepsi olarak başlamış, devrim onu kamulaştırmış. Cockta'nın lisansı hiç olmadı, sadece kuşburnu vardı.
Cockta nasıl doğdu, nasıl az kalsın kayboldu?
Onu kıtlık doğurdu, ama görkemli bir açılış yaptı. Lansmandan bir yıl önce şirketin müdürü, Zelinka'dan Batı kolasının yerini tutacak ilk Yugoslav gazozunu geliştirmesini istedi ve şirket sonucu 8 Mart 1953'te Planica'daki kayakla atlama yarışlarında tanıttı: Cockta kostümü giymiş satıcı kızlar tren istasyonundan atlama rampasına kadar dizilip seyircilere tadımlık dağıttı. Bir yıl dolmadan dört milyon şişe satıldı. Sonra 1968 geldi, Coca-Cola Yugoslavya pazarına girdi ve birkaç yıl içinde Cockta'yı zirveden indirdi; 1990'larda Yugoslavya dağılırken içecek de az kalsın onunla birlikte yok olacaktı, geri gelmesini sağlayan tek şey nostalji oldu.
İçindeki kuşburnu ve Cockta nasıl içilir?
Ana malzeme kuşburnu, yani genelde çayda ve reçelde karşımıza çıkan yabani gülün meyvesi. Burada içeceğe ekşi omurgasını ve hafif buruk bir bitişi veriyor; karamelize şeker herkesin kolayla karıştıracağı rengi kazandırıyor, limon ve portakal tazelik katıyor, on bir otu ise üretici, Coca-Cola'nın kendi reçetesini sakladığı titizlikle saklıyor. Cockta'nın tadını merak ediyorsan, çocuklara soğuk algınlığında demlenen kuşburnu çayını düşün - ama soğuk, gazlı ve sonunda bitkisel bir acılıkla. Fotoğraftaki Free çeşidi şeker yerine tatlandırıcı kullanıyor; ancak 2019'dan beri var; bu yüzden Planica'daki seyircilerin ne içtiğini merak eden Original'a uzanır.
Cockta'nın bir içme ritüeli yok, Sloven kaynakları da bunu açıkça söylüyor: sıradan günlerin içeceği, buz gibi içiliyor, her şeyle gider, en iyisi de boynu bugün kuşburnu biçiminde olan küçük cam şişeden içmektir. Makedonya'da her büyük süpermarkette PET şişelerde bulursun. Pratik bir ayrıntı: Cockta sadece kola taklidi yapıyor - Coca-Cola bekleyen şaşırır, kuşburnu bekleyen memnun kalır. Financial Times yazarları vaktiyle on üç kola içeceğinin tadım testinde onu Pepsi'nin önünde, dördüncü sıraya koymuştu.
Üsküp'ten aldığım şişe
Ben bir şişesini Üsküp'te, Skopje City Mall alışveriş merkezindeki süpermarketten, bir şişe gazoza ile birlikte aldım. Renginden Coca-Cola ya da Pepsi gibi bir şey bekliyordum ama tat ikisinden de çok uzaktaydı. Yarım litresi 51 MKD (0,80 EUR).
Bu paranın karşılığında asıl aldığın şey ilginç bir sürpriz: içinde baloncuklar olan kuşburnu çayı - ve rengin vadettiği şeylerin hiçbiri.
