Zelen pazar: Üsküp'ün gündelik pazarı
Yıpranmış bir duvarın önünde, karton kutunun üstünde oturuyordu; etrafında asma yaprağı demetleri, biberiye ve bir kova bektaşi üzümü. Fotoğrafını çekebilir miyim diye sorduğumda iki başparmağını birden kaldırdı. Sonra Çekoslovakya'da askerlik yaptığını söyledi ve orayı uzun uzun, hem de çok uzun uzun övdü. Turistlerin değil, şehrin kendisinin alışverişe geldiği bir yerde sabah böyle başlıyor.
Zelen pazar (Makedonca: Зелен пазар), Üsküp'ün (Skopje) merkezinde, Kočo Racin Bulvarı'nda kurulu bir gıda pazarı; sundurmaların altında ve çevredeki kaldırımlarda Makedon mutfağı neyle pişiyorsa hepsi satılıyor: sebze, meyve, peynirler ve kaymak, fasulye, otlar ve kiloyla tatlılar.
Zelen pazar ne demek, Bit Pazarı'ndan farkı ne?
Ad, satılan malın düpedüz tarifi: zelen Makedoncada yeşil sıfatının kısa hâli, pazar ise bizdeki kelimenin ta kendisi, yani yeşil pazar - tezgâhların rengi yüzünden değil, baskın olan sebze sayesinde. Aynı iki kelime Makedonya'da bu tür pazarların genel adı olarak da kullanılıyor; söz gelimi Ohri'nin de kendi zelen pazarı var. Üsküp'te pazarları tek bir şirket, Skopski pazar işletiyor; şehre yayılmış on kadar pazarı var ve sadece bu tanesinin adı düpedüz Yeşil Pazar, sanki açıldığı yıl kendine bir isim bulmaya kimsenin vakti olmamış gibi.
Üsküp'te "pazar" diye soran turistin yolu ise daha çok Bit Pazarı'na düşer: Eski Çarşı'nın kuzey kapısının yanında kurulu, ülkenin en büyük pazarı, Orta Çağ panayırından büyümüş ve biberin yanında tekstil ile ayakkabı da satıyor - evet, bana fazla turistik geliyor ve buranın yanında çok daha sönük kalıyor. Zelen pazar onun küçük kardeşi, merkez çevresindeki mahallelerin pazarı: gıda var, hediyelik neredeyse hiç yok.
Zelen pazar'da ne satılıyor, kaça?
Buradaki fiyat etiketleri elle yazılmış, üzerlerinde birim yok, çünkü herkes kilo olduğunu biliyor. Sevilen yerel çeşit rozev domat domatesin kilosu 80 MKD (1,30 EUR), kayısı 100 MKD (1,70 EUR), sapları hâlâ üstünde duran bir yığın kiraz 120 MKD (2 EUR) idi; yanlarında da çilek ve kabuklu bezelye duruyordu. Makedon gazeteleri pazarla süpermarket arasındaki farkı her bahar ölçüyor; Mayıs 2025'te kirazın kilosunun yeşil pazarlarda 70 denar, süpermarkette bunun kat kat üstünde olduğu ortaya çıkmış.
Karton üstünde ot satanlar
Sebzenin tezgâhı var. Otların kaldırımı. Pazarın önünde ve duvar boylarında insanlar tabureye, kasaya oturmuş; topladıklarını ya da yetiştirdiklerini önlerine serdikleri kartonun üstüne dizmişler: demet demet yeni toplanmış dağ çayı - bu ot başka her yerde ancak kurutulmuş olarak satılır -, papatya, maydanoz, nane fideleri, bir de evde şurubu yapılsın diye poşetlere doldurulmuş mürver çiçeği. Kaldırım resmen pazara ait değil, belediye de arada bir denetim gönderiyor; bugün girişte oturan yarın orada olmayabilir. Otların arasında altı ay sonra sofraya gelecek şeyler de satılıyor: etiketinde ajvarka yazan biber fideleri - sonbaharda ülkenin her yerinde ajvar bu çeşitten kaynatılıyor - ve poşetin içinde iple bağlanmış, sarmaya hazır asma yaprağı ruloları. Bizim Çekya'da bir ilçe meydanında kurulan cumartesi pazarını bilen buranın düzenini de bilir; tek bir ot satıcısı yerine beş tanesini, fiyat etiketlerinin hiç olmamasını ve fiyatı ancak satıcı söyleyince öğrenmeyi gözünde canlandırması yeter.
Kaymak, tatlılar ve toprak tavalar
Serin kalması gereken ne varsa tezgâhların çatısı altında duruyor. Balkan kaymağı burada plastik küvetlerin içinde levha levha bekliyor; üstündeki etikette kraljevački yazıyor, yani Sırbistan'ın Kraljevo kasabasından - jambonda Parma neyse, kaymakta da Kraljevo odur. Biraz ileride baklava, tulumbi (tulumba) ve hindistan cevizli topların durduğu bir tezgâh var, kilosu 250 MKD (4,10 EUR); onun yanında da toprak kap tezgâhı: tavçe gravçenin pişirildiği oval tavalar, testiler ve kapaklı çömlekler, 400 ile 900 MKD (6,60-14,90 EUR) arası. Makedonya'da bu zanaatı Köprülü'nün (Veles) çömlekçileri ayakta tutuyor. Acıktıysan pazarın hemen yanındaki büfeyi bulursun, duvarında çorbaların fiyat listesi asılı: tavçe gravçenin porsiyonu 100 MKD (1,70 EUR), işkembe çorbası 160 MKD (2,70 EUR).
Tezgâhların arasında bir sabah
Zelen pazar'a (bkz. Üsküp'te nerede ne yenir?) sabah merkezden yürüyerek gittim ve bir yığın bezelye dışında neredeyse hiçbir şey almadım; aldıklarımı bütün gün taşımak istemedim. Bir şehirde en sevdiğim yerler yerel pazarlardır; oraya insanları görmek için giderim. Tatlıcı kadın tezgâhının başında doğruldu ve sanki o baklava kendi portresiymiş gibi gururla poz verdi, şifalı ot satan adam kasketini tuttu ve sigarayı elinden bırakmadı, yazının başındaki adam da Çekoslovakya'ya gerçekten toz kondurmadı.
Zelen pazar
