Ermeni birası: Kilikia, Gyumri ve Ksenophon'un içtiği içki
On bin Yunan paralı askeri kış ortasında Ermenistan'ı geçerek geri çekiliyor; ordu yenilmiş, denize daha çok yol var. Köylüler onları evlerine alıyor ve içinde arpa taneleri yüzen, ağzından kamış saplar çıkan kaplar getiriyor. Bütün bunları sağ atlatıp Anabasis'te yazıya döken Ksenophon, içkinin sert olduğunu, ilk yudumda insana yabancı geldiğini ve yerlilerin onu çok sevdiğini not düşmüş. Yıl MÖ 401'di ve bu, bugünkü Ermenistan topraklarındaki biranın en eski tasviri - bugün Ermenistan'ın armasına koyduğu şeylerin çoğundan daha eski.
Ermeni birası (Ermenice: գարեջուր, garecur) bugün neredeyse her zaman sudan, arpa maltından ve şerbetçiotundan yapılan açık renkli bir lager; Ermeni mutfağında şarabın ve brendinin gölgesinde kalıyor - üstelik ülkede şaraptan daha fazla üretiliyor.
Arpa suyu ve Kafkasyalı kuzenleri
Ermenice, bira için kimseden kelime ödünç almamış, kelimeyi kendisi kurmuş: gari arpa, cur su, garecur da arpa suyu demek. Ürünü çoğu etiketten daha doğru anlatan bir kelime. Buradaki bira kültürü Ermeni icadı değil, bütün Güney Kafkasya'yla ortak: Erivan da Bakü de Sovyet yıllarında aynı şablona göre kurulmuş büyük birer devlet bira fabrikası almış, Sovyetler Birliği dağılınca fabrikayı ya yerli bir iş insanı ya da yabancı sermaye satın almış, bugün oradan akan şey, komşu ülkedekinden esas olarak etiketiyle ayrılan açık renkli bir lager. Gürcü mutfağının Natakhtari ve Kazbegi'si var, Azerbaycan'ın Xırdalan'ı, Ermenistan'ın Kilikia'sı - ve her üç ülkede de bira, ister şarap densin ister konyak, millî içkinin ardında ikinci sırada kalıyor. Gümrü'deki bira fabrikasının çıkardığı Ararat birasının ünlü Ararat brendisiyle etiketteki dağdan başka ortak yanı yok; Ermenistan'da o dağı bankalar da oteller de bira fabrikaları da ödünç alıyor.
Ermeni birasını kim üretiyor, ne zamandan beri?
Ülkede modern bira fabrikaları 19. yüzyılın sonunda, hem Erivan'da hem de o zamanki adıyla Aleksandropol'de, yani bugünkü Gümrü'de ortaya çıkmış; hangisinin önce kurulduğu konusunda Ermeni kaynakları bugün bile anlaşamıyor. Kesin olan yalnızca Sovyet tarihleri. Ülkenin en büyük bira fabrikası olan Erivan bira fabrikası 1952'den beri ayakta ve amiral gemisi markası Kilikia bugün Ermenistan'ın en yaygın birası; Abovyan'daki Kotayk bira fabrikasını 1974'te Çekoslovak uzmanlar bütün Kafkasya'ya yetecek bir kapasiteyle kurmuş, Gümrü'de ise 1970'ten beri Gyumri bira fabrikası üretim yapıyor - depremde fabrikanın binası yerle bir olmuş, özelleştirmeden sonra yeniden ayağa kalkmış. Yani Ermenistan'da bir şişe Kotayk açtığında, bir zamanlar Çeklerin kurduğu bir fabrikanın birasını içiyorsun. Ama reçete yerli ve Pilsen acılığıyla bir ilgisi yok.
Ermeniler gerçekte ne içiyor ve biraya nasıl ulaşırsın?
Ermenistan kendinden şarap ve brendi ülkesi diye söz ediyor, yine de üretim rakamlarına göre burada şaraptan kat kat fazla bira üretiliyor. Şarap ve konyak ülkenin dışarıya dönük yüzü, bira ise sıradan bir salı akşamı içilen şey. Ermeni birasının neredeyse tamamı yüzde 4,5 civarında, yalnızca arpa maltı, şerbetçiotu ve suyla yapılan açık renkli bir lager; suyun dağlardan gelen saflığını her bira fabrikası sanki kendi bulmuş gibi anlatıyor; bunu kimse kanıtlayamıyor, ama tadı gerçekten temiz. İçinde meyve olan birayı ancak Erivan'daki butik bira üreticisi Dargett'te bulursun; orada kayısılı ale bile yapıyorlar - Ermenistan'da bundan kaçış yok herhâlde.
Restoranda birayı şişeden içmeye hazırlıklı ol: Ermeni mekânlarında fıçı bira nadir bir istisna, iyi bir restoran bile 0,33 litrelik şişeyi masanda açıyor. Dükkânda aynı şişe yaklaşık yarı fiyatına, bir litrelik ve daha büyük PET şişeler de seviliyor. Büyük süpermarketlerde ise bizde, Çekya'da yalnızca büyükanne ve büyükbabalarımın kuşağının hatırladığı bir şeye rastladım: birayı kendi plastik şişene doldurduğun bir dolum noktası, tıpkı eskiden boş bir sürahiyle birahaneye gidildiği gibi. Bir seferde birkaç markayı birden tatmak istiyorsan temmuzda Erivan'a git, şehrin merkezinde bira festivali düzenleniyor; yılın geri kalanında geriye rafları tarayıp sipariş vermek kalıyor.
Aynı fabrikadan iki şişe
Ermenistan'da yalnızca iki bira tattım; ikisinin de Gümrü'deki aynı bira fabrikasından geldiği sonradan anlaşıldı. Gyumri birasını Erivan'da Anteb restoranında içtim (bkz. Erivan'da nerede ne yenir?), Ararat birasını da Lavash restoranında. İkisi de şişeyle geldi ve sıcak bir şehirde bir lagerin tadı nasıl olmalıysa öyleydi: hafif, temiz, dilde malt tatlılığıyla. Ksenophon'unki gibi sert ya da yabancı değillerdi. Ama ikisini de aynı iştahla içtim. Aynı fabrikanın aynı şişesi için bir keresinde diğerinin neredeyse iki katını ödedim ve fark birada değil, adresteydi: Anteb'de bir şişe Gyumri için 600 AMD (1,40 EUR), Lavash'ta bir şişe Ararat için 1.000 AMD (2,40 EUR) ödedim.
