Jermuk: dağlardaki kaplıca kasabasından Ermeni maden suyu
Sovyet Ermeni Ansiklopedisi buranın suyunu tek cümleyle geçiştirdi: onu Karlovy Vary, Vichy, Borjomi ve Yessentuki'nin yanına koydu. Bir kaplıca suyu böyle bir kulübe ancak hak ederek girer. Jermuk bunu hak etmişti: tek bir dağ kasabasının çevresinde topraktan sıcak, karbondioksitli ve hafif tuzlu suyun çıktığı dört yüz nokta.
Jermuk (Ermenice: Ջերմուկ), Vayots Dzor'daki aynı adlı kaplıca kasabasının termal kaynaklarından gelen bir Ermeni maden suyu ve aynı zamanda Ermeni mutfağının en bilinen şişelenmiş suyu - restoranda yeşil cam şişede, gazlı ya da hafif gazlı olarak gelir. Ama kaynağın sunabildiklerinin yalnızca küçük bir kısmı şişeye girer. Gerisi kolonadda kalır; orada suyu doğrudan musluktan içersin.
Jermuk kelimesi ne anlama geliyor ve böyle bir su başka nerede içilir
Su adını kasabadan, kasaba da adını sudan alıyor - yalnız insanın beklediğinden farklı bir mantıkla. Ermenice jermuk aslında özel isim değil, sıradan bir kelime: jerm sıcak demek, jermuk ise topraktan kaynayan sıcak su kaynağı. Yani kasabanın adı düpedüz Sıcak Kaynak; aynı yerin Türk dillerinden gelen daha eski adı İstisu da tam olarak aynı anlama geliyor. İki dil, iki halk, kayadan sıcak suyun aktığı bir yere ad koyarken birbirinden habersiz aynı fikre varmış. Suyun kendisini ise Ermenistan millî bir değer sayıyor ve bunda haklı: kaynak da dolum tesisi de Ermeni. Sovyetler Birliği'nde koca bir markalı maden suyu ailesi ortaya çıktı; 1890'dan beri şişelenen Gürcü Borjomi bunların en ünlüsü ve en eskisi. Jermuk tür olarak onun yakın akrabası, yalnız topraktan epey daha sıcak çıkıyor. Ülke içinde rakipleri de var - Ermenistan başka kaynakları da şişeliyor, örneğin Bjni ya da Dilican - ama arkasında bir kaplıca kasabası olan tek su Jermuk.
Etiketteki geyik ve şişedeki arsenik
Jermuk'un etiketinde bir geyik var ve bu geyiğin bir efsanesi var: yaralı bir hayvanın sıcak kaynağa gelip içinde yıkandığı ve ormana sapasağlam döndüğü anlatılır. Ermenilerin bile halk masalı saydığı bir efsane bu, ama kasabanın simgesi ondan kalma. Belgelenmiş tarih daha yavan ve Orta Çağ'da başlıyor. Bu suyla o zamanlar da tedavi olunuyordu; ticari dolum 1951'de başladı, Sovyetler Birliği döneminde ise iki bin metredeki bu küçük kasaba binlerce sanatoryum yatağıyla, imparatorluğun dört bir yanından tedaviye gelinen bir "bütün Sovyetler Birliği'nin şifa yurdu" hâline geldi. Rehber kitaplar buna seve seve gayzerleri de ekler - burada hiç gayzer yok, yalnızca sıcak kaynaklar var; fışkırmaları gerekmiyor, akmaları yetiyor. Şifalı su sürpriz de yapabiliyor: 2007'de ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), izin verilen sınırın elli katı arsenik ölçtüğü bir parti Jermuk'u satıştan çekti. Ermeni araştırmacı gazetecilik sitesi Hetq bu konuyu yıllarca haberleştirdi; Ermenistan'da ise su içilmeye devam etti. 2026 baharında da Rusya, Ermeni çiçeklerini yasaklamasından kısa süre sonra suyu yasakladı - Moskova'nın hijyenik, Erivan'ın ise siyasi dediği gerekçelerle.
Suyun içinde ne var ve Ermenistan'da nasıl içilir
Jermuk topraktan 64 dereceye varan sıcaklıkta ve litresinde dört gram mineralle çıkar. Başrolde o hafif tuzlu tadı veren sodyum var; yardımcı rollerde bikarbonatlar ve sülfatlar, üçüncü sırada da suyun derinlerden kendi getirdiği karbondioksit. Şişeden içtiğinde tadı bir kaplıca bardağının tadıdır, hafif tuzlu ve dolgun - insana kaplıca sularının neden bardak bardak değil de yudum yudum içildiğini hatırlatır. Restoranda 0,33 litrelik cam şişede gelir; çok gazlı Classic ile hafif gazlı Millennium arasında seçim yaparsın, burnuna baloncuk kaçsın istemiyorsan ikincisini söylersin. Jermuk kasabasının kendisine kadar gidersen de rotan kolonad olur: taş sütunlu, uzun, açık bir salon; içinde taş amforalara yerleştirilmiş bir sıra kaynak var ve herkese açık. Kaynakların sıcaklığı da bileşimi de farklı; ılıklardan, küçük yudumlarla içilen sıcaklara kadar.
Sıcakta şişe, kolonadda bardak
Ermenistan'da sofraya oturduğum hemen her yerde Jermuk içtim ve yaz sıcağında onu menüdeki her şeyden çok sevdim: ferahlatıcı, hafif tuzlu; ilk yudumdan sonra bu suyun neden ülkenin her yerinde ekmek gibi sorgusuz sualsiz sipariş edildiğini anlıyorsun. Jermuk'taki kolonadda kaynakları tek tek denedim; sıcak olanların tadı şişedekinden daha tuzlu ve dolgundu, soğutulunca neredeyse kaybolan, ağızda kalan metalik bir tatla. 0,33 litrelik şişe pahalı mekânlarda bile 350 AMD (0,80 EUR) civarında; kolonadda hiçbir şey ödemiyorsun. Yalnız gazlı olanı açarken dikkat et: öyle gazlı ki kapağı dizlerinin üstünde değil, masanın üstünde açmak daha akıllıca.
