Liczi: tropikalny owoc, który na Mauritiusie dojrzewa na Boże Narodzenie
Rolnik podszedł do drzewa nie z koszykiem, ale z nożyczkami. Drzewo stało pod białą siatką jak pod moskitierą, a kiedy dotarł do kiści, nie zerwał owoców - odciął całą gałązkę razem z liśćmi. Liczi się tu obcina.
Liczi (chiń. 荔枝, kreol. letchi) to owoc chińskiego drzewa, które zadomowiło się na Mauritiusie tak bardzo, że wyspa co grudzień dostosowuje do niego przydrożne stragany i świąteczny stół: pod chropowatą czerwoną skórką, której się nie je, kryje się przezroczysty biały miąższ wokół jednej brązowej pestki. Słodki, soczysty, o zapachu, który producenci napojów naśladują od dziesięcioleci i wciąż im się to nie udało.
Nazwa, która tłumaczy te nożyczki
Słowo jest chińskie i do francuszczyzny dotarło przez portugalskie relacje z podróży jako lechia; ciekawsze od tej drogi jest samo znaczenie. Jedno ze starych chińskich objaśnień odczytuje lìzhī jako "oddzielone od gałęzi", a poeta Bai Juyi dodał do tego w IX wieku, że owoc po zerwaniu w ciągu jednego dnia zmienia barwę, a w ciągu trzech - smak. Notatka sprzed tysiąca dwustu lat i rolnik z nożyczkami mówią o tym samym: liczi po zerwaniu nie dojrzewa, tylko brązowieje, a gałązka z liśćmi daje mu kilka dni więcej. Dlatego na Mauritiusie sprzedaje się je nie na sztuki, tylko na kiście, a skórka jest jedyną datą przydatności, której nikt nie podrobi.
Ojczyzną liczi jest południe Chin, gdzie do dziś rośnie większość światowych zbiorów. Na Mauritiusie liczi to owoc przywieziony, wspólny dla Maskarenów i całego regionu: Reunion i Madagaskar dostały go w tym samym czasie i od tych samych ludzi, więc nikt tu tym razem nie toczy sporu o to, czyje ono jest. Krewnych ma w rodzinie mydleńcowatych: gładki brązowy longan, nazywany smoczym okiem, i włochaty rambutan, którego nazwa oznacza po malajsku po prostu "włos".
Kto przywiózł liczi na wyspę i kto wozi je Europie na święta
Liczi nie przywieźli na Mauritius Chińczycy, choć wydawałoby się to oczywiste: chińscy kupcy dotarli na wyspę sto lat później niż drzewo. W 1764 roku sprowadził je tu przyrodnik Charpentier de Cossigny w ramach akcji aklimatyzacyjnej intendenta Pierre'a Poivre'a, który zasadził na wyspie ponad 650 nowych gatunków roślin - pomnikiem tej akcji jest ogród botaniczny w Pamplemousses na północy. Legenda, którą liczi ciągnie za sobą z Chin, jest o tysiąc lat starsza: konkubina Yang Guifei miała podobno kazać sobie wozić świeże owoce z południa do stolicy sztafetą jeźdźców, a poeci nigdy jej tego nie wybaczyli. Historycy do dziś spierają się, z której prowincji pochodziły te owoce; co do tego, że była to rozrzutność, zgodzili się od razu.
Wyspa eksportuje setki ton rocznie, a resztę zbiorów, rzędu tysięcy ton, zjada sama. Świąteczne liczi na europejskich półkach pochodzi z Madagaskaru, który ma około jednej trzeciej światowego eksportu, i z Reunionu; Mauritius swoje zostawia u siebie.
Siatki na rudawki i skórka jako data przydatności
Siatka nad drzewem nie jest osłoną przed gradem. Dojrzałe liczi uwielbiają ptaki, a przede wszystkim rudawka mauritiuska, endemiczny nietoperz, o którego spór podzielił wyspę na rolników i obrońców przyrody. W 2015 roku władze kazały wybić ponad trzydzieści tysięcy rudawek, żeby ratować zbiory mango i liczi; obrońcy przyrody odpowiadali, że nikt porządnie nie policzył populacji i że dobrze rozpięta siatka zrobi to samo bez strzelania. Drzewo pod moskitierą jest więc i techniką rolniczą, i deklaracją polityczną. A sprzedawać trzeba potem szybko: dzień, dwa po zbiorze skórka jest jeszcze czerwona, potem zaczyna brązowieć, a razem z nią zmienia się to, co w środku.
Sezon zaczyna się pod koniec listopada i kulminuje w grudniu, więc liczi jest na Mauritiusie tak samo nieodłącznym elementem świąt jak u nas w Czechach świąteczne ciasteczka - tyle że jada się je na dworze, przy drodze i całymi kiściami. Przed sadami stoją stragany, na targowiskach w Port Louis i Curepipe leżą sterty na liściach, a do sałatki z mango wrzuca się je bez ceregieli. Kupuje się po skórce: intensywnie czerwona i sprężysta oznacza dzisiejszy ranek, brązowiejąca - zeszły tydzień, a cena spada z każdym kilometrem od hoteli dla turystów. U nas w Czechach liczi kojarzy się głównie z miseczką syropu, którą w latach dziewięćdziesiątych każda chińska restauracja podawała jako deser; ta biała kulka była liczi mniej więcej tak, jak brzoskwinia z puszki jest brzoskwinią.
Liczi z drzewa i liczi ze skrzynki
Umówiłem się z miejscowymi rolnikami i trafiłem do sadu w środku zbiorów i była to praca, przy której przestaje się dziwić cenie: nożyczki i kiść po kiści, pod siatką. Owoc odcięty minutę wcześniej dali mi prosto do ręki. Skórka puściła pod paznokciem jednym ruchem, miąższ był chłodniejszy niż powietrze i chrupnął, zanim puścił sok, a za słodyczą pozostał kwaśny pogłos, którego przy liczi nigdy wcześniej nie czułem. Nie da się tego porównać z niczym, co trafia do Europy. Liczi kupione kilka dni później miało już ciemniejszą skórkę, bardziej miękki miąższ i bardziej płaski smak - wciąż dobre liczi, tylko odwykło już od gałęzi. Kilogram kosztuje 150-300 MUR (3-6 EUR); im dalej od tras turystycznych, tym bliżej dolnej granicy. Kto chce wiedzieć, jak liczi smakuje naprawdę, musi zdążyć, zanim skórka zbrązowieje - a to jest możliwe tylko tam, gdzie rośnie.
