Kalimotxo: kolalı şaraba verilen Bask adı
Bask barlarından birinde ilk kez kalimotxo söylediğinde bir kokteyl beklersin: adı, kulağa shaker'da çalkalanıp üstüne bir dal taze otla süslenen bir şey gibi gelir. Sonra buzla birlikte, yarısı kırmızı şarap yarısı kola olan koyu bir sıvıyla dolu uzun bir bardak gelir önüne ve daha ilk yudumdan önce ne olduğunu anlarsın.
Kalimotxo, İspanyol mutfağının basit bir karışık içkisi: kabaca bire bir oranda ucuz kırmızı şarap ve kola, buz, bazen de bir dilim limon. Bizim Çekya'da üniversite yurtlarında buna houba, yani mantar deniyordu ve itiraf edeyim, parasız bir öğrenciyken ben de orada defalarca kendim karıştırdım. Yurt houbasıyla Bask kalimotxosu arasındaki fark tarifte değil. Fark, ikincisinin bir nüfus kâğıdı olması.
Kalimotxo adını ve doğum tarihini nasıl aldı
Bu nüfus kâğıdında net bir tarih var: 12 Ağustos 1972, Bilbao'nun hemen yanındaki Getxo'ya bağlı Algorta'nın eski limanında düzenlenen Aziz Nikolaos şenlikleri. O yıl şenlikleri düzenleyen Antzarrak adlı ekip iki bin litre kırmızı şarap almıştı ve şarap ağustos sıcağında ekşidi. Doktor kimseyi zehirlemeyeceğini, sadece içilecek halde olmadığını doğruladı. Onlar da şarabı bir küvette Coca-Cola ile karıştırıp satmayı sürdürdüler. Adı bulan bir reklam ajansı olmadı: ekipten birinin lakabı Kalimero'ydu, motxo ise Baskçada çirkin demek; çirkin olanın içki mi yoksa arkadaş mı olduğu konusunda kaynaklar bu konuda suskun. İspanyol Kraliyet Akademisi kelimeyi sonradan sözlüğe Kastilya yazımıyla calimocho olarak aldı, Basklar ise kendi k ve tx harflerinden vazgeçmedi; böylece tek bir içeceğin iki adı oldu.
Şarapla kolayı kim icat etti, adını kim koydu
Getxo içeceğin doğuşunu hem turizm sitesinde hem de ellinci yıl kutlamalarında kendine mal ediyor. Oysa 1972'de Algorta'da ortaya çıkan şey addı; şarapla kola karışımı dünyada çoktandır vardı: İspanya'da ucuz Rioja daha 1920'lerde kolayla karıştırılıyordu, sadece kola zor bulunuyordu; Ribera del Duero'da buna bugün hâlâ mocho, başka yerlerde bicicleta denir. Bask Bölgesi'nin başardığı şey, karışıma tutan bir ad vermek ve 1980'lerde bu adı öğrencilerin sokakta içme alışkanlığıyla birlikte bütün ülkeye yaymaktı. Dünyanın geri kalanı aynı karışıma kendi adını verdi: Hırvatistan'da bambus, Şili'de kara tüylü, kırmızı başlı leşçil bir kuşun adından gelen jote, Almanya'da Korea - ve neden Korea olduğunu Almanların hiçbiri açıklayamıyor. Bizim Çekya'da ise houba. Yani Avrupa'nın yarısının birbirinden bağımsız olarak icat ettiği bir içeceğin adı üzerinde tek bir patent var ve o patent küvetli Bask ekibinin elinde.
Kalimotxo neyle karıştırılır, ne zaman içilir
Malzeme iki tane ve ikisi birbirinin eksik kalan yanını tamamlar. Koladan şeker, gaz ve karamel gelir, şaraptan tanen ve renk; sen aslında hangisini içtiğine karar veremeden buz ikisini birden sulandırır. Ucuz şarap burada mecburiyetten katlanılan bir kusur değil, işin özü: pahalı bir Rioja kalimotxonun içinde hiçbir işe yaramaz, sadece boğulur. İspanya'da en ucuz sofra şarabı bile sağlam olur, yani kolanın örtecek bir şeyi kalmaz ve içeceğin tadı bir kurtarma operasyonundan çok şarabı andırır.
Kalimotxo şenliklere ve gençliğe aittir, şarap dükkânlarına değil. Fiestas sırasında, txosnas denen stantların önünde plastik bardaklardan içilir; orada fiyat listesinde yazar, katxi denen ölçüyle satılır ve kimse bunun bir tadım olduğunu iddia etmez. Sıradan bir barda ise barmen, menü tahtasında yazmıyor olsa bile gözünü kırpmadan karıştırır; un kalimotxo demen yeter. Bask akşamının tamamını yaşamak istiyorsan txikiteo boyunca kalimotxoyla txakoli arasında gidip gelir, geceyi bir kadeh patxaran ile bitirirsin; İspanya'nın geri kalanında daha hafif bir şey arıyorsan tinto de verano söylersin: o daha eski, kola yerine limonlu gazozla karıştırılır ve turistlerin içkisi sayılan sangria'nın aksine onu yerliler de içer.
Bergara barının önünde güneşte bir bardak
Ben kalimotxoyu San Sebastián'da, Bergara barında, dışarıdaki bir masada güneşin altında içtim. Ayaklı bir kadehte geldi, buzla ve bir dilim limonla; yani hak ettiği plastik bardağa göre bir sınıf daha tantanalı. İlk yudum kolaydı, tatlı ve soğuk; şarap ancak onun ardından kendini hissettirdi, sek ve damakta biraz sert, limon da iki sesi aynı akorda getirdi. Güneşin altında geçen her dakikada buz bir şeyler eksiltti, içecek hafifledi ve sonunda geriye yalnızca serin, kırmızı bir gazoz kaldı. Ne kadar tuttuğunu hatırlamıyorum, üstelik böyle bir içecekte hatırlamam gereken tek şey de oydu. Yurtta houbayı şarap içilir hâle gelsin diye karıştırırdık. Bergara'da ise kola içilir hâle gelsin diye karıştırdılar.
