Doce uvas de la suerte: dwanaście winogron na hiszpańskiego sylwestra
Dwa dni przed sylwestrem na półce supermarketu w Maladze leżało coś, co wyglądało jak zegar. Plastikowe pudełko z tarczą, rzymskie cyfry dookoła, a w każdej z dwunastu przegródek jedna kulka winogrona, umyta i bez pestek, tak jak obiecywała etykieta. Cała Hiszpania kupuje w tych dniach czas na sztuki.
Doce uvas de la suerte, dwanaście winogron szczęścia, to hiszpański zwyczaj noworoczny: przy każdym z dwunastu uderzeń zegara o północy zjada się jedno winogrono, jedno winogrono za jeden miesiąc nowego roku. Kto zdąży zjeść wszystkie dwanaście, ma podobno zapewniony szczęśliwy rok. Kto nie zdąży, ma przynajmniej pełne usta winogron, co też nie jest złym początkiem.
Co oznacza doce uvas i gdzie o północy liczy się do dwunastu
Hiszpańskie uva to pułapka dla każdego, kto nie zna hiszpańskiego: nie oznacza całej kiści, tylko jedną jedyną kulkę. Dwanaście kiści winogron, jak ten zwyczaj tłumaczą czeskie strony internetowe, byłoby porcją dla całej rodziny na tydzień; dwanaście uvas mieści się w jednej dłoni. Zwyczaj jest ogólnonarodowy, a jego symboliczne centrum leży w Madrycie, na placu Puerta del Sol, skąd telewizja co roku pokazuje bicie zegara w każdym domu w kraju. Jedyny wyjątek to Wyspy Kanaryjskie, które mają własną strefę czasową i jedzą winogrona godzinę później niż kontynent; telewizja rozwiązała to pewnego roku tak, że wyemitowała północ dwa razy. Z hiszpańskimi emigrantami zwyczaj dotarł do Meksyku, a dalej do Ameryki Łacińskiej. Sąsiednia Portugalia zna ten sam rytuał z dwunastoma rodzynkami, bo świeżych winogron nikt tam dawniej w grudniu nie miał.
Burżuazyjna moda, kpina ulicy i legenda o nadmiarze zbiorów
Najczęściej opowiada się wersję z winiarzami: w Alicante podobno pewnego roku zebrano tyle winogron, że nie wiedziano, co z nimi zrobić, więc nadwyżkę sprzedano na sylwestra jako "winogrona szczęścia". Dziś tę wersję odrzuca nawet dyrektor rady winiarskiej z Alicante: w ówczesnej Hiszpanii nadwyżka czegokolwiek była rzadkim zjawiskiem, a świeże winogrona w grudniu technicznym cudem. Udokumentowany ślad jest starszy i bardziej ludowy: madrycka prasa pisała już w styczniu 1894 roku o zwyczaju jedzenia winogron przy uderzeniach zegara o północy jako o czymś "przywiezionym z Francji", co w Madrycie "zdążyło się już zadomowić". Bogaci madrytczycy naśladowali wtedy francuską i niemiecką arystokrację, która na sylwestra piła szampana i jadła winogrona. Zwykli ludzie z ulicy zrobili sobie z tej mody żart: chodzili jeść winogrona prosto na Puerta del Sol, pod zegar Casa de Correos, który bije tam od 1866 roku. Z parodii snobów została dziś minuta, którą o północy transmituje każda hiszpańska telewizja. Producenci winogron z Alicante mogli około 1909 roku co najwyżej rozpowszechnić zwyczaj paczkami po dwanaście sztuk; zapoczątkować go już nie zdążyli.
Jak jada się dwanaście winogron
Tego wieczoru rządzi dzwon, nie winogrono. Północ na Puerta del Sol nie zaczyna się od pierwszego uderzenia: najpierw zjeżdża kula na wieży, rozbrzmiewa karylion, czyli kurant, a potem rozlegają się cztery podwójne uderzenia odmierzające kwadranse. Dopiero potem przychodzi dwanaście głównych uderzeń, każde mniej więcej co trzy sekundy, i to jedyne okno, w którym wolno jeść winogrona. Kto zacznie już przy kwadransach, skończy, zanim rok się zacznie, a Hiszpanie bez wahania go poprawią. Trzy sekundy na kulkę ze skórką i pestkami to tempo, jakie pamiętasz ze szkolnej stołówki tuż przed dzwonkiem, i właśnie dlatego powstała cała branża pakowanych winogron: opakowania z dwunastoma umytymi winogronami bez pestek, w pudełku albo w zalewie, sprzedają od początku tysiąclecia supermarkety i plantatorzy z doliny Vinalopó pod Alicante, gdzie białą odmianę aledo zbiera się tak późno, że do sylwestra pozostaje świeża.
Winogrona jada się głównie w domu, z rodziną przy stole, na którym stoi już cava do toastu zaraz po dwunastym uderzeniu; kto chce tłumu, idzie na plac. Młodsi Hiszpanie dorzucili przesąd, że winogrona zjedzone pod stołem przyniosą w nowym roku miłość. Kto chce doświadczyć sylwestra po hiszpańsku, niech przed północą odłoży telefon: dwanaście uderzeń trwa pół minuty i nagrywać się przy tym nie da.
Dach nad Malagą
Dwanaście winogron jadłem w Maladze, w wynajętym mieszkaniu w centrum miasta, do którego należał też taras na dachu. I nie tylko nasz: dachy okolicznych domów były pełne ludzi, którzy świętowali razem, głosy niosły się przez ulicę z tarasu na taras. Przed północą wszystko się zmieniło. Większość już tylko niecierpliwie czekała na bicie zegara i szykowała talerzyki z winogronami. To były zwykłe winogrona stołowe, nic więcej; nie o smak tu chodzi. W ostatnich sekundach starego roku tarasy ucichły, każdy przy jedzeniu myślał o swoich życzeniach i o kończącym się właśnie roku. Dwanaście uderzeń, dwanaście kulek, całe miasto milczało. Pudełko z tarczą zegara było puste, zanim w telewizji przebrzmiał dzwon z Madrytu.
